Het recht op gezondheid
In onze visietekst stellen we dat intal opkomt voor het recht op gezondheid. Maar wat bedoelen we nu precies met het recht op gezondheid? In dit dossier gaan we daar uitgebreid op in.

Voor vragen en opmerkingen in verband met dit dossier kan je terecht bij Wim De Ceukelaire. 

Geïnteresseerd in dit onderwerp? Ga dan eens een kijkje nemen in de volgende intal-groepen: intal-santé

Definitie

Wat is het recht op gezondheid?

Als we spreken over het recht op gezondheid, dan erkennen we gezondheid als een mensenrecht. Dat is belangrijk want mensenrechten hebben een plaats in het internationaal recht en hebben een speciale betekenis:

  • Mensenrechten gelden voor iedereen, zonder onderscheid naar ras, geloof, politieke overtuiging, geslacht, rang of stand. Ze zijn toepasbaar op iedereen op basis van gelijkwaardigheid en zonder discriminatie. Iedereen heeft evenveel recht op gezondheid.
  • Mensenrechten kunnen opgeëist worden. Tegenover een recht staat immers ook een plicht. Een mensenrecht betekent dat je kan en mag verwachten dat iemand anders die verplichtingen ook nakomt. Je wordt dus niet verondersteld om te zitten wachten tot ze je op een presenteerblaadje worden aangeboden.
  • Mensenrechten zijn een verantwoordelijkheid van de staat van zodra die een verdrag getekend heeft. Deze verdragen creëren verplichtingen voor de staat om minimumstandaarden en procedures na te leven zodat de bevolking van haar rechten kan genieten. Men heeft het over drie niveaus van verplichtingen: om die rechten te respecteren, om ze te beschermen en om ze te vervullen.

Wat is dan het recht op gezondheid? Dat is niet het recht om niet ziek te worden. Zo'n omschrijving is absurd want dat is onmogelijk te realiseren. Niet alle ziekten zijn immers te voorkomen.

De vorige rapporteur van de Verenigde Naties voor het recht op gezondheid, Paul Hunt, hanteerde de volgende definitie:

Het recht op gezondheid is het recht op een doelmatig en geïntegreerd gezondheidsysteem, dat zowel gezondheidszorg als de onderliggende determinanten van gezondheid omvat. Dit systeem moet bovendien beantwoorden aan de nationale en lokale prioriteiten en toegankelijk zijn voor iedereen.”

Zijn definitie omschrijft twee aspecten van het recht op gezondheid:

  • gezondheidszorg en
  • de achterliggende sociale en economische determinanten van gezondheid.

Beide moeten aangepakt worden in het kader van een toegankelijk, relevant en doelmatig gezondheidssysteem. Dat is belangrijk want meestal wordt dit tweede aspect vergeten.

Het recht op gezondheid gaat uit van een brede definitie van gezondheid en heeft ook oog voor de achterliggende, maatschappelijke oorzaken van ongezonde omstandigheden. Beide aspecten zijn belangrijk. Het heeft geen zin om enkel oog te hebben voor gezondheidszorg, zonder ook de levensomstandigheden te verbeteren.

Dat toont ook aan dat mensenrechten onderling met elkaar verbonden zijn. Het recht op gezondheid heeft raakvlakken met het recht op voedsel, het recht op onderwijs, het recht op huisvesting, het recht op veilige werkomstandigheden,...

Om te evalueren of de staat zijn verplichtingen nakomt, zijn er vier standaarden: beschikbaarheid, toegankelijkheid, aanvaardbaarheid en kwaliteit. Er moet vooruitgang geboekt worden op elk van die vier criteria. Het heeft immers geen zin om bijvoorbeeld de kwaliteit van de gezondheidsdiensten te verbeteren als die tegelijkertijd ook ontoegankelijk zijn.


Het citaat

What good does it do to treat people's illnesses, then send them back to the conditions that made them sick? 


michael-marmot.jpg


Het cijfer
63%

van de totale kindersterfte in de wereld kan met eenvoudige interventies voorkomen worden, zonder dat nieuwe technologie nodig is. 


Jones G, Steketee R, Black R et al. How many child deaths can we prevent this year? Lancet, Volume 362, Issue 9377, Pages 65 - 71, 5 July 2003

Video


Woordenlijst

Sociale determinanten van gezondheid: Dit zijn de sociale en economische omstandigheden waarin mensen leven en die een grote invloed hebben op hun gezondheid. 


Geschiedenis

Geschiedenis van het recht op gezondheid

De eerste verwijzing naar het recht op gezondheid kwam voor in de Constitutie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in 1946. Die definiëerde gezondheid als 'een toestand van compleet fysisch, mentaal en sociaal welzijn': “Het genot van de hoogst mogelijke gezondheidsstandaard is één van de fundamentele rechten van elke mens, zonder onderscheid van ras, religie, politieke overtuiging, economische of sociale toestand.”

Het duurde tot 1966 vooraleer dit concreter gemaakt werd in het 'International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights' (ICESCR). Het ICESR preciseerde de verantwoordelijkheden van de staat met betrekking tot het recht op gezondheid. Het schreef voor dat staten het recht op gezondheid gradueel (stap voor stap) moeten realiseren. Het gaf ook aan dat bij die stappen onder andere de volgende zaken moeten gerealiseerd worden:

  • maatregelen treffen voor de vermindering van de mortaliteit bij de geboorte en van baby's, en voor de gezonde ontwikkeling van kinderen;
  • de verbetering van alle aspecten die een gezond milieu en veilige werkomgeving bevorderen;
  • de preventie, behandeling en controle van epidemieën, endemieën, beroepsziekten en andere aandoeningen; en
  • de creatie van de omstandigheden die alle nodige medische diensten en zorgen ter beschikking stellen in het geval van ziekte. 

In 1978 wordt de WHO-definitie van gezondheid bevestigd door de conferentie van Alma Ata. Op die conferentie wordt basisgezondheidszorg gedefiniëerd als de belangrijkste strategie om gezondheid voor allen te realiseren. De conferentie stelt tot doel om dit te realiseren tegen het jaar 2000. Dit doel wordt niet gehaald.

In 2000 worden de verplichtingen van de staat verder omschreven door het 'Committee on Economic, Social and Cultural Rights' (CESCR) dat de naleving van het ICESCR controleert. Dat gebeurde in het zogenaamde General Comment 14.

Dit document omschrijft enkele minimumverplichtingen die niet gradueel mogen gerealiseerd worden. Alle staten die het recht op gezondheid willen respecteren, moeten onmiddellijk actie ondernemen om deze minimumverplichtingen te realiseren. Overheden moeten minstens zorgen voor de volgende zaken:

Op het vlak van gezondheidszorg:

  • vaccinaties tegen de belangrijkste infectieziekten;
  • maatregelen om epidemische en endemische ziekten te voorkomen, te behandelen en onder controle te brengen;
  • essentiële geneesmiddelen;
  • reproductieve gezondheid en de gezondheid van moeders en kinderen;
  • essentiële basisgezondheidszorg;
  • het recht op toegang tot gezondheidsfaciliteiten zonder discriminatie, in het bijzonder voor de armen en andere kwetsbare groepen; en
  • gelijke verdeling van de gezondheidsdiensten, -goederen en -faciliteiten.

Op het vlak van de onderliggende determinanten van gezondheid moeten overheden zorgen voor:

  • toegang tot voldoende, veilig en voedzaam voedsel;
  • toegang tot huisvesting, sanitaire voorzieningen en drinkbaar water.

Op het vlak van gezondheidseducatie en -informatie moeten overheden zorgen voor:

  • educatie en toegang tot informatie over de belangrijkste gezondheidsproblemen in de gemeenschap met inbegrip van preventie en controle; en
  • aangepaste vorming voor gezondheidspersoneel, met inbegrip van vorming over gezondheid en mensenrechten.

Belangrijk is ook dat General Comment 14 ook internationale verplichtingen oplegt. Enerzijds hebben de rijke landen de verplichting om assitentie te verlenen aan landen die het moeilijk hebben om die minimumverplichtingen in de praktijk te zetten. Anderzijds zegt General Comment 14 ook dat staten er moeten op toezien dat internationale instellingen zoals de Wereldbank meer aandacht geven aan het recht op gezondheid in hun beleid.

In 2002 besluit de Mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties om een speciale rapporteur aan te stellen. Die moet zich toeleggen op de monitoring van het recht op gezondheid in de wereld. Die eerste speciale rapporteur is Paul Hunt.


Het citaat

The right to health is a right to an effective and integrated health system, encompassing health care and the underlying determinants of health, which is responsive to national and local priorities, and accessible to all. 


paul-hunt.jpg


Het cijfer
67,5%

van de landen hebben in hun grondwet enige referentie naar het recht op gezondheid en gezondheidszorg.


Kinney & Clark, Provisions for Health and Health Care in the Constitutions of the Countries of the World, 37 Cornell International Law Journal 285 (2004).

Video


Woordenlijst
  • International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights: Het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten is een verdrag van de Verenigde Naties, gebaseerd op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het kwam tot stand op 19 december 1966 en werd van kracht op 3 januari 1976, na ratificatie door 35 lidstaten. Het verbindt de staten ertoe om alles in het werk te stellen om economische, sociale en culturele rechten toe te kennen aan individuen. Het gaat om vakbondsrechten, het recht op gezondheid, onderwijs, en afdoende levensstandaard etc.
  • Committee on Economic, Social and Cultural Rights: Het Comité voor Economische, Sociale en Culturele rechten bestaat uit 18 onafhankeleijke mensenrechtenexperten. Hun taak is om toe te zien op de naleving van het ICESCR. Alle staten die het verdrag hebben onderschreven moeten regelmatig rapporten voorleggen over de stappen die ze hebben ondernomen om de economische, sociale en culturele rechten van hun burgers te bevorderen. 

Rechtenbenadering

Wat is een rechtenbenadering?

Praten over het recht op gezondheid is niet enkel een kwestie van filosofie of mooie praatjes. Het heeft ook consequenties voor de manier waarop we de problemen willen aanpakken. Er zijn belangrijke verschillen tussen een rechtenbenadering en een klassieke benadering van gezondheid en ontwikkeling. Om deze verschillen duidelijk te maken gebruiken we vier verschillende invalshoeken.

Een recht voor iedereen

Mensenrechten gelden voor iedereen, zonder onderscheid. Als we gezondheid een recht noemen dan geldt dit ook voor iedereen en zonder onderscheid. We kunnen niet aanvaarden dat sommigen meer recht zouden hebben dan anderen op gezonde levensomstandigheden, of meer recht op behandeling met medicijnen.

Noden invullen of sociale rechtvaardigheid?

In de klassieke benadering is het eenvoudig: iemand heeft bepaalde noden die ingevuld moeten worden. De gezondheidstoestand van de arme bevolking van zwart Afrika laat duidelijk te wensen over. Daar moet dus iets aan gedaan worden en dus moeten ze hun achterstand inhalen.

Als we kiezen voor een rechtenbenadering dan zien we hen als mensen wier rechten geschonden worden. We zullen op zoek gaan naar de sociale relaties die eraan ten grondslag liggen. Wiens rechten worden geschonden? Wie is zijn verplichtingen niet nagekomen? We hebben het niet over mensen die een achterstand hebben opgelopen maar over mensen die worden uitgesloten en uitgebuit. Waar we moeten aan werken is dus sociale rechtvaardigheid.

Dienstverlening of empowerment?

Hoe gaan we nu iets doen aan deze toestand? Als we op de klassieke manier naar de feiten kijken dan gaan we mensen helpen om hun “achterstand” in te halen. We zullen bepaalde diensten verlenen, vorming opzetten, enz... zodat deze mensen hun achterstand kunnen inhalen.

In de rechtenbenadering moeten we sociale relaties veranderen om sociale rechtvaardigheid tot stand te brengen. We moeten iets doen aan uitsluiting en uitbuiting. Daarvoor moeten we de krachtsverhoudingen beïnvloeden. Onze strategie is er één van empowerment zodat mensen in staat zijn om een tegenmacht op te bouwen en de krachtsverhoudingen in hun voordeel om te buigen en de obstakels voor het recht op gezondheid van de baan te ruimen.

De rol van de staat

In een rechtenbenadering op ontwikkeling en gezondheid heeft de staat een speciale rol. Als we erkennen dat iemand een recht heeft, dan erkennen we ook dat iemand anders een plicht heeft. In het geval van het recht op gezondheid (net als vele andere rechten) is in internationale verdragen vastgelegd dat de verplichting en verantwoordelijkheid in de eerste plaats bij de staat ligt. Een rechtenbenadering betekent dus dat we ons in de eerste plaats richten tot de staat om die rechten op te eisen.

De rechtenbenadering hecht ook veel belang aan de internationale context. Sociale onrechtvaardigheid eindigt immers niet aan de landsgrenzen. Integendeel, vele obstakels voor het recht op gezondheid spelen zich af op het intenationale niveau: onrechtvaardige internationale handelsrelaties, oorlog en bezetting, de monopolies van de multinationals,... Daarom hebben staten - en ook onze regering - verplichtingen. De internationale relaties moeten immers ook veranderen om het recht op gezondheid een kans te geven. 


Het citaat

It is a matter of urgency that the international community learn the lessons of the past and pay the consequences of the present crisis. 



Het cijfer
1993

 Het is slechts in 1993 dat het recht op ontwikkeling algemeen aanvaard werd. Toen aanvaarden alle 171 lidstaten unaniem de Verklaring van Wenen op de Wereldconferentie over de Mensenrechten. De Verklaring over het recht op Ontwikkeling dateert al van1986 maar werd nooit unaniem aanvaard.


Video


Woordenlijst

Empowerment: De term empowerment kan verschillende betekenissen hebben naargelang van degene die hem gebruikt. Met empowerment bedoelen wij dat mensen in staat worden om onrechtvaardige machtsverhoudingen ten goede te beïnvloeden. In het Nederlands wordt dezelfde idee weergegeven als “opbouw van tegenmacht”. 


Wat te doen?

Hoe werken we aan het recht op gezondheid?

Hoe kunnen we nu concreet iets doen om het recht op gezondheid te realiseren? Het is duidelijk dat het niet alleen gaat om medische dienstverlening. Er is meer voor nodig. De vier invalshoeken in onze analyse bieden hier houvast.

Een recht voor iedereen

Een rechtenbenadering geldt voor iedereen. Daarom is het belangrijk te vertrekken van de situatie en het standpunt van de overgrote meerderheid van de bevolking: de arbeiders en boeren. We mogen niet voor hen beslissen, maar willen bewust dicht bij hen gaan staan, zodat we vertrekken van hun kijk op de zaak. Bovendien werken we aan oplossingen die in de eerste plaats de overgrote meerderheid ten goede komen en niet enkelingen. Daarom kiezen we voor basisgezondheidszorg die in de gemeenschap is ingebed.

Sociale rechtvaardigheid

Onze focus op sociale rechtvaardigheid maakt dat we veel aandacht hebben voor de sociale en economische determinanten van gezondheid. Ook de arbeidsomstandigheden zijn voor ons een belangrijke focus in de gezondheid. Het is rond onrechtvaardige omstandigheden en verhoudingen dat we samen met de mensen uit de gemeenschappen campagnes zullen opzetten. Daarvoor is het ook belangrijk dat mensen zich bewust zijn van het recht op gezondheid en aanverwante mensenrechten. Bewustmaking en educatie spelen een belangrijke rol.

Empowerment

Werken aan het recht op gezondheid is een kwestie van tegenmacht opbouwen. Daarom is empowerment een belangrijke strategie. Om de krachtsverhoudingen effectief te kunnen beïnvloeden is het noodzakelijk om mensen te organiseren in sociale organisaties: vakbonden, vrouwenbewegingen, organisaties van kleine boeren, enz. Het zijn basisorganisaties die door de mensen zelf worden opgebouwd en die niet 'gedropt' worden. Door zich samen te slaan en voor hun rechten op te komen kunnen mensen de krachtsverhouding in hun voordeel doen omslaan. Dat hebben onze voorouders ook gedaan. Dankzij de prille arbeidersbeweging is onze gezondheidstoestand er fel op vooruitgegaan.

Mensen kunnen ook veel zelf doen aan hun gezondheidstoestand. Vorming en educatie zijn belangrijk. Gemeenschappen kunnen hun gezondheid in eigen handen nemen. Ze zetten een gezondheidscomité op in de schoot van de volksorganisatie om de gezondheidsproblemen te onderzoeken en oplossingen naar voor te schuiven. Vrijwillige gezondheidswerkers kunnen mits een goede opleiding het hoofd bieden aan tal van lokale gezondheidsproblemen.

De rol van de staat

Aangezien we ons bewust zijn van de verantwoordelijkheid van de staat houdt onze werking in het Zuiden niet op aan de grens van de wijk of het dorp. We analyseren de problemen in de nationale en internationale context en willen ook op dat vlak de krachtsverhoudingen beïnvloeden en sociale rechtvaardigheid bewerkstelligen. Dat kunnen we door netwerken op te bouwen met basisbewegingen op nationaal vlak en van over de hele wereld, door nationale en internationale campagnes te voeren en brede allianties op te bouwen. En bovenal door ons ook in ons eigen land in te zetten voor sociale rechtvaardigheid.


Het citaat

The fact is that one cannot be healthy in an unhealthy society.


richard-horton.jpg


Het cijfer

Video


Woordenlijst

Video
Foto's
Educatief materiaal
  • Recht op gezondheid. Een kwestie van onrecht bestrijden


    €2,00

    Het recht op gezondheid, er bestaat wel eens verwarring over. Wat houdt het precies in? Wat is het belang ervan? Welk verband is er met de concrete campagnes en acties die we voeren voor onze partners in het Zuiden? Dat kom je te weten in deze brochure over het recht op gezondheid.

    Gezondheid is veel meer dan een kwestie van pech of geluk. In deze brochure nemen we enkele thema's die een negatieve impact hebben op de volksgezondheid onder de loep, zoals sociale ongelijkheid, klimaat, mijnbouw, internationale handelsverdragen en bezetting.

    €2,00