Rio+20: kan een klein land als Cuba het verschil maken?


Na het mislukken van de voorbije milieutops zijn de verwachtingen voor Rio+20 hoog gespannen, maar de eerste voortekenen voorspellen weinig goeds. Misschien is wat inspiratie te halen in het énige land ter wereld dat een hoge sociale ontwikkeling combineert met een lage ecologische voetafdruk: Cuba.


Tussen 20 en 22 juni vindt de VN-conferentie inzake Milieu en Ontwikkeling (Rio+20) plaats. Exact twintig jaar na de historische ontmoeting in 1992, de Top van de Aarde, komen wereldleiders in diezelfde stad Rio de Janeiro samen om na te denken over 'duurzame ontwikkeling'.

Misschien kan Cuba inspiratie leveren voor de top. Op de Rio-conferentie twintig jaar geleden hield Fidel Castro een opmerkelijke speech. Hij waarschuwde als eerste staatshoofd voor de uitroeiing van de menselijke soort. Hij brak een lans voor een radicale ommekeer op ecologisch gebied.

Een belangrijke biologische soort loopt risico op uitsterven omwille van de snelle en progressieve vernietiging van zijn natuuurlijke levensvoorwaarden: De Mens (...) Als men de mensheid van deze zelfdestructie wil redden moeten de rijkdom van deze planeet en de beschikbare technologie beter verdeeld worden. Minder luxe en vespilling in enkele landen, opdat er minder honger en armoede zou ziujn in het overgrote deel van de wereld (... )  Morgen zal het te laat zijn om te doen wat we al veel langer hadden moeten doen.
(Fidel Castro op de Top van de Aarde, Rio de Janeiro, 2 juni 1992)

Cuba geeft daarbij zelf het voorbeeld. Vanaf de jaren negentig zette Cuba, ondanks een ernstige economische crisis volledig in op milieubescherming. In 1959 bestond amper 14% van Cuba's territorium uit bosbestanden. Vandaag is dat al ongeveer 27%. Het is één van de weinige landen ter wereld dat zijn bosbestand heeft verdubbeld in 50 jaar tijd. Daarbovenop is Cuba in Latijns-Amerika koploper wat betreft 'beschermd' bosgebied. Cuba laat Chile en Ecuador ver achter zich. 22% van Cuba's grondgebied is beschermd. Ter vergelijking: slechts 2.5 % van Vlaanderens grondgebied is beschermd (cijfers 2007)1

Het is dan ook geen toeval dat in 2006 , WWF en het Global Footprint Network in hun Living Planet Rapport tot een merkwaardige conclusie kwamen. Cuba bleek het enige land ter wereld dat een niveau van 'duurzame ontwikkeling' bereikte. Het Caribische eiland krijgt als enige land ter wereld die stempel doordat het een hoog niveau van sociale ontwikkeling combineert met een relatief kleine voetadruk. Op nagenoeg alle indicatoren die sociale ontwikkeling meten, zoals kindersterfte, levensverwachting, alfabetisering, moedersterfte, enz. kan het eiland zich meten met de rijkste landen en scoort het beduidend beter dan andere ontwikkelingslanden. Tegelijkertijd heeft een voetafdruk die vier keer lager is dan België.

Dat is geen evidentie, want Cuba bevindt zich in een moeilijke en kwetsbare positie. Tegen 2100 wordt een stijging van het zeewater met ongeveer 30 cm verwacht. Voor een eiland kan dat tellen. Ook de economische basis is zwak. Cuba is een ontwikkelingsland dat lijdt onder de langstdurende economische blokkade uit de geschiedenis De belangrijke ecologische uitdagingen moeten dus aangepakt worden met heel beperkte technologische en financiële middelen.

Duurzame landbouw op Cuba

Een voorbeeld hiervan is de Cubaanse landbouw. Het land komt van ver. Na de revolutionaire overwinning zat Cuba met een zware koloniale erfenis opgescheept. Het land werd eeuwenlang uitgeput door boskap en monocultuur van rietsuiker. Intensief gebruik van chemische meststoffen en bestrijdingsmiddelen zorgde voor ernstige milieuverontreiniging. Vanaf het begin van de jaren '80 werd het roer omgegooid. Heel wat Cubaanse universitairen in die jaren waren beïnvloed door het wereldwijde groeiende ecologische bewustzijn. De overheid volgde en liet heel wat onderzoek uitvoeren naar duurzame landbouwmethodes. De zware economische crisis van de jaren negentig als gevolg van de val van de Sovjet-Unie bracht alles in een stroomversnelling.

De resultaten mogen er zijn. De Cubaanse omschakeling van conventionele landbouw naar biolandbouw is de grootste in de menselijke geschiedenis. Enkele voorbeelden: Vóór 1990 gebruikte Cuba meer dan een miljoen ton synthetische meststoffen per jaar, vandaag is dat 90.000 ton. Een ander voorbeeld is Cuba's goed uitgebouwde stadslandbouw. In Havana alleen zijn er ongeveer 200 tuinen , met een totale oppervlakte van ongeveer 35000 hectare, die de inwoners van de stad in 90% van haar behoefte aan groenten en fruit voorziet.

De stadstuinen in Havana

Hoe kon het dat de ecologische stroming het debat in Cuba won? Dat heeft alles te maken met de prioriteiten van het Cubaanse maatschappijproject. Het debat wordt niet gedomineerd door winstlogica en daardoor kon het 'clean' gevoerd worden. Wetenschappers en politici waren het soms oneens met elkaar, maar er waren geen tegenstrijdige belangen. Er was geen enkele speler die chemicaliën wou binnen brengen met als doel winst te maken. Er waren geen lobby’s die chantage pleegden op de besluitvorming of de publieke opinie konden bewerken via reclame of de media. Het was ook enkel door een planning van de – schaarse – middelen dat een snelle en efficiënte implementatie van nieuwe agro-ecologische research mogelijk is geweest. Tenslotte was dit succesvol beleid onmogelijk zonder een hoge mate van maatschappelijke gelijkheid, een stevig participatief beleid en het werken aan een bewustzijn bij elk individu van het belang van duurzame ontwikkeling.

Dat wil niet zeggen dat er in Cuba geen ecologische problemen zijn. Zo moet het eiland bijvoorbeeld nog steeds een aanzienlijk deel van zijn voedsel importeren en verouderde technologie veroorzaakt te veel vervuiling en verbruikt te veel energie. Er zijn dus nog belangrijke uitdagingen. Maar het eiland kan wel beschouwd worden als een belangrijk en hoopvol laboratoriumexperiment voor duurzame ontwikkeling . Voor de toekomst van de mensheid is het een hele geruststelling te weten dat een hoge sociale ontwikkeling te combineren valt met een lage voetafdruk.

1: gegevens INBO

Meer weten over Cuba? Ga dan naar de website van Initiatief Cuba Socialista