DR Congo : Politiek akkoord onder spanning. Congolese dynamiek

door Tony Busselen, woensdag 28 december 12u30


Sedert januari 2015 werden drie betogingen onderdrukt, telkens met tientallen doden als gevolg. Een politiek akkoord, “afgesloten voor 95%” op 24 december ll zou verkiezingen moeten garanderen in een sereen klimaat. Maar het democratisch proces blijft bedreigd. Hieronder wat uitleg over de actuele Congolese dynamiek. Dit is het eerste artikel van drie artikels geschreven tijdens de Nieuwjaarsperiode.


Het politiek pre-akkoord dat op 24 december werd afgesloten omvat 5 belangrijke punten

  1. Er komt geen verandering van de grondwet ; dit betekent dat een derde mandaat voor president Kabila uitgesloten is
  2. De verkiezingen zullen plaats vinden in december 2017
  3. Ondertussen blijft J Kabila president
  4. Leden van de Rassemblement rond de oppositiefiguur Etienne Tshisekedi zullen toegang krijgen tot de regering van nationale eenheid die  gevormd werd na een eerder akkoord dat op 18 oktober werd afgesloten (zie verder)
  5. Er wordt een commissie opgericht onder voorzitterschap van Etienne Tshisekedi om het akkoord op te volgen.

Monseigneur Marcel Utembi, voorzitter van de commissie van katholieke bisschoppen die de onderhandelingen voorzat, verklaarde dat de deelnemers ‘tot 95%’ akkoord gegaan zijn over de punten die hen verdeelden. Blijft nu nog te onderhandelen: wie zal de regering van nationale eenheid leiden? En hoe zal het bureau van de verkiezingscommissie samengesteld worden?

Het compromis dat enkele dagen daarvoor reeds bereikt werd over “maatregelen om het politieke klimaat te ontspannen ” werd terug in vraag gesteld. Er was afgesproken dat een commissie van rechters geval per geval zou oordelen over de situatie van 245 personen die door de oppositie beschouwd worden als veroordeeld om politieke redenen. En nu zou de oppositie garanties willen krijgen over de bevrijding of het opheffen van in beschuldigingstelling voor 7 persoonlijkheden. De bekendste van die 7 is Moïse Katumbi, oud-gouverneur van Katanga en ex lid van de politieke partij van Kabila die in 2015 naar de oppositie is overgestapt en die zich op 4 mei 2016 Kandidaat stelde voor het presidentschap (1)

Donderdag 27 december zal een definitieve tekst aan het plenum van de onderhandelaars voorgesteld worden, en gehoopt wordt dat op vrijdag 30 een definitief akkoord zal bekend gemaakt worden. Maar het akkoord blijft bedreigd.

De oorzaken van het conflict

De DRC is een land met enorme rijkdommen en een strategische positie in Midden-Afrika. Het land is sinds de periode van de koloniale overheersing, die begon in 1885, altijd al een gebied van onderdrukking en belangenconflicten geweest. Vanaf de jaren 197O tot 2OO1 heeft het land een economische ineenstorting gekend die uniek is in de wereld. Na het einde van de Koude Oorlog beleefde het land een diepe politieke crisis die eindigde met een bevrijdingsoorlog die de val van dictator Mobutu veroorzaakte. Daarna kende het land verschillende agressieoorlogen vanuit Rwanda en Ouganda die vergezeld werden door revanchecampagnes van een deel van de oude Mobutu-klasse die zich opzij gezet voelden. De voorlaatste crisis was de oorlog van de zogenaamde rebellen van M23 in 2012-2013. In feite werden deze M23-rebellen geleid en bewapend door de Rwandese regering.

De huidige crisis vindt haar oorzaak in de timing van de komende presidentsverkiezingen. Volgens de grondwet had een nieuwe president moeten verkozen worden in november en de eed moeten afleggen op maandag 19 december 2016. Dit gebeurde niet.

Voor de oppositie is dit een bewijs dat President Kabila zich aan de macht vastklampt. Ze eisen sedert drie jaar al dat 19 december 2016 de laatste dag van Kabnila’s presidentschap zou zijn. Ze beschuldigen hem ook bewust alles gedaan te hebben om de verkiezingen te vertragen en zo een derde mandaat af te dwingen, wat door de grondwet wordt verboden. De Congolese oppositie weet zich sedert 2013 in deze eis gesteund door de regeringen en de diplomaten van Washington, Londen Parijs en Brussel.
Voor de presidentiele meerderheid echter is dit uitstel onvermijdelijk om verschillende redenen De oorlog van de M23 heeft heel wat geld en energie gekost. Pastoor Malu Malu, die in 2013 aangeduid was als voorzitter van de CENI (nationale verkiezingscommissie) is zwaar ziek geworden en is moeten vervangen worden in oktober 2015, na maanden verlamming van de CENI. Dan is er nog het ontbreken van een volksregister die het opstellen van een verkiezingslijst duur en tijdrovend maakt. De presidentiele meerderheid verwijt bovendien de oppositie het proces afgeremd te hebben door wantrouwig te reageren op iedere stap naar de verkiezingen. Zo werd het voorstel van een volkstelling te organiseren weggefloten in januari 2015. En een volledige kalender door de CENI gepubliceerd werd onrealistisch omwille van politieke meningsverschillen. Tenslotte is de financiering van verkiezingen problematisch gezien de moeilijke situatie van dit enorme land. 

De trage geboorte van een politiek akkoord

In nov 2015 houdt President Kabila een redevoering waarin hij de politieke klasse oproept tot dialoog om een consensus te bereiken zodat verkiezingen in een serene sfeer kunnen gehouden worden. De oppositie verwerpt de dialoog als een afleidingsmaneuver om de verkiezingen te kunnen uitstellen. Volgens haar moet een dergelijke dialoog georganiseerd worden onder bevoegdheid van de UNO wil ze geloofwaardig zijn. Deze eis wordt verworpen door de presidentiele meerderheid die verwijst naar de soevereiniteit en de onafhankelijkheid van Congio Als compromis duidt begin april 2016 de Afrikaanse Unie (UA) de Togolees Edem Kojo aan om de dialoog te “faciliteren” (vergemakkelijken).

Na heel wat discussies verwerpt een deel van de oppositie in een vergadering in een kasteel in het Belgische dorpke Genval, in juli 2016 de facilitateur omdat hij volgens hen een mannetje van Kabila zou zijn (2). De Rassemblement vormt zich in Genval  rond Etienne Tshisekedi, emblematisch figuur van de Congolese politiek. Bij de andere componenten van dit Rassemblement zijn vooral de 7 partijen die de presidentiele meerderheid verlaten hebben in september 2015, en bekend staan als de G7. In Genval vormt zich dit Rassemblement als een soort afwijzingsfront van de dialoog.

Toch gaat de dialoog op 1 september van start tussen de presidentiele meerderheid en een ander deel van de oppositie. De oppositie die deelneemt aan de dialoog wordt gevormd door de 40 volksvertegenwoordigers van de UDPS onder leiding van Badibanga. Deze parlementariërs werden officieel uitgestoten uit hun partij door Tshisekedi in 2011. Daarnaast is er de derde grootste oppositiepartij, de UNC van Kamerhe en verschillende kleinere maar belangrijke oppositiepartijen zoals het RCD van Ruberwa, leider van een voormalige pro-Rwandese rebellie.

Daarnaast is er nog de MLC, de tweede oppositiepartij die zich afzijdig houdt van het Rassemblement en ook deelname aan de dialoog weigert. Deze MLC is de partij van Bemba, oud-leider van pro-Ougandese rebellie, oud-vice-president van 2003 tot 2006 en momenteel veroordeeld voor oorlogsmisdaden door het Internationaal Strafhof van Den Haag.

De dialoog gaat van start op 1 september en leidt tot een akkoord op 18 october. Dit akkoord voorziet verkiezingen voor april 2018. Ondertussen zal Kabila President blijven. Iedereen verbindt zich de grondwet te respecteren, hetgeen inhoudt dat Kabila geen pogingen onderneemt om de grondwet te wijzigen zodat hij een derde mandaat zou kunnen opnemen. Enkele weken later zal, in uitvoering van dit akkoord, de opposant Badibanga eerste minister benoemd worden. En net voor het einde van het grondwettelijk mandaat, de avond van 19 december, zal een regering van nationale eenheid gevormd worden.

Ondertussen stelt de commissie van katholieke bisschoppen, de CENCO, zich voor als organisator van onderhandelingen tussen de ondertekenaars van het akkoord van 18 october en zij die de dialoog weigerden: het Rassemblement en de MLC. Kabila aanvaardt dit voorstel en op 11 september gaan deze onderhandelingen van start. Ze zullen twee maal onderbroken worden en lopen af met een eerste pre-akkoord op Kerstavond.

Akkoord ja dan nee?

Op het moment dat we dit artikel schrijven (woensdagmorgen 28 dec) is er nog geen akkoord. Volgens de Congolese kranten zijn de twee geschilpunten de naam van de eerste minister en de samenstelling van het bureau van de CENI. Het Rassemblement zou een andere eerste minister willen als Badibanga, aangeduid door Kabila. Ook willen ze een andere samenstelling voor het bureau van de CENI met als argument dat de huidige voorzitter Corneille Nangaa een Kabila-man zou zijn. Ze worden daarin sterk aangemoedigd door de Westerse regeringen (zie het tweede artikel in deze reeks over buitenlandse inmenging).

In vergelijking met de voormalige akkoorden die ondertekend werden in Lusaka, Sun City of Adis Abeba zou een akkoord dat resulteert uit deze onderhandelingen een akkoord zijn tussen Congolezen gesloten zonder de directe aanwezigheid rond de onderhandelingstafel van buitenlandse diplomaten en experts. Het zou een stap vooruit zijn op de lange weg naar een echte soevereiniteit en onafhankelijkheid.
De vrijlating van 18 leden van Lucha waaronder Gloria Sengha, die reeds op 16 december aangehouden was, lijkt een goed signaal. Net als de opheffing van de blocage van de sociale media op woensdagmorgen.

Maar ook al is er een akkoord, dan zal dit minstens een hinderpaal en bedreiging kennen. De hinderpaal is de woede van de jonge Congolezen. De dreiging zit hem in de inmenging van de westerse grootmachten die niet geïnteresseerd zijn in de eenheid onder de Congolezen en die er vooral op uit zijn om zo vlug mogelijk een einde te maken aan Kabila en zijn Majorité Présidentielle (MP, presidentiele meerderheid) waarop hij steunt.

De woede van de jonge Congolezen

De correspondente van RFI citeert een bisschop die mee de onderhandelingen leidde: “Zelfs als we een akkoord bereiken, dan komt het er nog op aan de bevolking te overtuigen”

Inderdaad, de politieke klasse overtuigt een groot deel van de jongeren niet meer. Meer dan 64% van de Congolese bevolking heeft de Mobutudictatuur niet beleefd, ze kunnen dus niet vergelijken. Die jongeren zijn de oorlogen beu die hun land de laatste decennia teisterden. Ze kijken naar de infrastructuur-  en bouwprojecten, maar ze voelen zich buitengesloten uit die moderniteit. Ze lijden werkloosheid en de armoede vermindert niet. Dat voedt de revolte en leidt tot een blinde woede. Die woede concentreert zich nu rond de verandering van president en het debat over de machtswissel als oplossing voor alle problemen.

Kabila had sedert 2006 zijn presidentschap gebaseerd op een brede alliantie van honderd partijen. Die MP verenigde zich rond een principe: de steun aan de persoon van Kabila als president. Kabila zelf zegt erfgenaam te zijn van een linkse stroming, die zijn inspiratie vindt in Patrice Lumumba, een der voornaamste figuren van de Congolese onafhankelijkheid. Maar Kabila is er niet in geslaagd een gemeenschappelijke politieke basis te geven aan zijn MP. Er bevinden zich heel wat rechtse elementen in en opportunisten op zoek naar geld en postjes. De loyauteit van die meerderheid aan de president is op de eerste plaats een kwestie van opportunisme. De methode om die eenheid te bewaren bestaat erin zoveel mogelijk mensen postjes te bezorgen.

... Een uitdaging voor de uitvoering van het akkoord

Ook al begint de PPRD, de voornaamste partij van de presidentiële meerderheid zich sedert twee jaar te structureren en te organiseren en jongeren te vormen. De linkse lumumbistische partijen hebben nog heel wat werk voor de boeg. Lugi Gizenga, permanente secretaris en woordvoerder van de PALU (Parti Lumumbiste Unifié die geleid wordt voor voormalig vice-premier van Lumumba, Antoine Gizeng) schreef op 18 october op twitter: “We hebben geen nood aan het uitbuiten van de bevolking, zoals de kolonisten dat deden, om goed te leven. Weg met de politieke bourgeoisie van Congo. Leve, eindelijk, Lumumba.” Maar de kaderleden van de PALU, die in de voorbije jaren minister waren, hebben niet gehandeld volgens deze lumumbistische ideën. Als sommige Congolese politieke partijen werkelijk hun ideeën in de praktijk zouden brengen, zou er een belangrijke stap voorwaarts gezet worden.

Ondertussen blijft bij heel wat mensen een beeld van corruptie, slecht bestuur en willekeur van Kabila’s regering hangen.  Dit is de reden waarom een deel van de jonge Congolese intelligentsia zich wendt tot protest en een radicale verandering eist.

Sommige jongeren in bewegingen zoals Filimbi of Lucha (jongerenorganisaties die de troonsafstand van Kabila op 19 december eisten) worden aangetrokken en beïnvloed door de diensten uit de VS die zich, zoals in zovele landen, specialiseren in de vorming van “jonge revolutionnairen” voor de goede zaak. Er is het voorbeeld van Floribert Anzulini. Zoon van een belangrijk Mobutist, bankier en deelnemer aan het speciale programma tot vorming van Young African Leaders van Washington, die wordt voorgesteld als representatief voor de Congolese jeugd (3) Maar in meerderheid gaat het om intelligente, eerlijke en moedige mensen die zich verzetten tegen onrecht.

Die jongeren wantrouwen eveneens het andere deel van de Congolese politieke klasse uit de oppositie. Zo kritiseeerde Soraya Aziz ouleymane, bekend lid van Lucha, op twitter het kerstmisakkoord :” Ik ben kwaad omdat het Rassemblement  van de woede van de bevolking en van onze doden gebruikt heeft gemaakt om het bod te verhogen en over regeringsportefeuilles te onderhandelen. Ze hadden zich moeten aansluiten vanaf 1 september bij de mensen die toen de dialoog opstartten. We hadden zo 3 maanden en ongeveer 100 levens gespaard”.

Het wantrouwen tussen de politieke wereld en dit gedeelte van de jongeren in Congo is dus groot. Maar hun moed en hun verontwaardiging over het onrecht zouden een belangrijke bijdrage kunnen zijn in een dynamiek die echt wettelijke en transparante verkiezingen mogelij zou moeten maken.

Hier kan je in afwachting van de vertaling het tweede arrikel van deze reeks in het Frans vinden : "RD Congo : Accord politique sous tension / Des ingérences qui font obstacle (II)" en lees ook "RD CONGO : Epilogue : Un accord entre Congolais (III)".

[1] Radio Okapi et AFP 24 décembre 2016
[2] Dans un interview remarquable, Edem Kodjo relate ces discussions avce le Rassemblement et se dit profondément choqué par l’attitude douteuse de Tshisekedi ainsi que par les ingérences permanentes des puissances occidentaux. http://www.jeuneafrique.com/mag/382533/politique/edem-kodjo-mediateur-ne-dire-ca/
[3] "Congo is geen eiland" op g3w.be

Vertaald door: 
Luc Denorme