Dekolonisering: Laat ons samen herdenkingsplaatsen creëren

Foto : Par Harry Pot — Nationaal Archief Fotocollectie Anefo, CC BY-SA 3.0 nl (Wikimedia Commons)

Het debat over het weghalen van standbeelden van militairen uit de Amerikaanse burgeroorlog die behoorden tot het kamp van de verdedigers van de slavernij, doet ons eraan herinneren dat er in België ook nog werk is op vlak van dekolonisering. In plaats van symbolen uit het verleden te vernietigen, is het beter ze toe te lichten en er nieuwe op te richten.


Congo : een land dat enkel kettingen invoert

In de jaren 1900 werd Edmund Morel, een jonge Engelsman die werkte voor een Antwerps transportbedrijf, benieuwd naar dat land dat wel heel speciaal moest zijn. De schepen die uit Congo terug kwamen waren volgeladen met rubber en ivoor en ze namen wapens en kettingen mee terug.

De kolonisatie, eerst door Leopold II (1885-1908) en vervolgens door de Belgische staat (1908-1960) was een enorme plundering. Grondstoffen werden ontgonnen dankzij dwangarbeid, repressie, het gewelddadig optreden van het leger, de vernieling van de cultuur en massamoorden van Congolezen.

Het was vooral de koninklijke familie en de Belgische elite die voordeel haalde uit deze plunderingen. Hun  bedrijven maakten enorme winsten in Congo. Sommige van die bedrijven, die groot werden met de winsten die ze maakten in Congo, bestaan vandaag nog. Zo is er UMICORE (ex- Union Minière du Haut Katanga)(1) of Suez-Tractebel (ex- Société Générale de Belgique) (2). De Union Minière werd in 1906 opgericht met een kapitaal van 10 miljoen Belgische frank. Tussen 1950 en 1959 haalde ze een nettowinst van 31 miljard Belgische frank. (3)
De meerderheid van de Belgische bevolking heeft niet mee kunnen genieten van de kolonisatie. Integendeel. De dokwerkers die het Congolese rubber moesten uitladen profiteerden even weinig van de Congolese rijkdom als de Congolezen die aan de oevers van het Tanganyika-meer leefden. En de Limburgse mijnwerkers die in de eerste helft van de 20ste eeuw op de Esplanade in Oostende of de Cinquantenaire in Brussel konden wandelen, waren op één hand te tellen.

Natuurlijk moeten we een verschil maken tussen het persoonlijk bilan van oud kolonialen en het bilan van de globale koloniale onderneming. Naast de plunderaars, waren er ook een belangrijk aantal harde werkers die vertrokken uit idealisme. Onder de territoriale beheerders waren er zeker een deel die hun macht misbruikten, maar er waren er ook die dag en nacht het beste van zichzelf gaven, vaak in moeilijke omstandigheden, om de situatie van de mensen te verbeteren. Denk aan de missionarissen die in 1910 naar Congo vertrokken om er de slaapziekte te gaan bestrijden, goed wetende dat de kans bestond dat ze misschien niet zouden terugkeren. Of de Belgische syndicalisten die de moed hadden om de staking van hun zwarte collega’s te steunen en die daar zwaar voor werden gestraft. En vergeet ook niet de Belgen die de misbruiken van de koloniale onderneming aanklaagden en campagne voerden tegen het kolonialisme. Niemand van hen heeft een standbeeld of straatnaam naar hem of haar genoemd. De standbeelden die er wel zijn, staan symbool voor de koloniale plundering als dusdanig, een onderneming die onrechtvaardig was tegenover het Congolese volk.
 

In België is er geen consequente dekolonisatie geweest

Sinds de onafhankelijkheid van Congo werd in België geen werk gemaakt van een échte en bewuste dekolonisatie. Onze publieke ruimten staan vol met verwijzingen naar het koloniale verleden. We hebben een “Koloniënstraat” waarbij het naambord als onderschrift heeft “ter herinnering aan de inlijving van Congo” (4).
Onlangs nog besliste het leger besliste, 55 jaren na de onafhankelijkheid van Congo, om de archieven van de staatsveiligheid over Congo ontoegankelijk te maken (5). Onze Belgische machthebbers hebben duidelijk niet de intentie de wandaden die begaan zijn ten tijde van de kolonisatie van Congo aan het licht te brengen, of werk te maken van dekolonisatie.

Dekolonisatie is nodig voor onze samenleving

De kolonisatie heeft niet bijgedragen tot de verbetering van de situatie van de grote meerderheid van de Belgische bevolking, maar heeft zeker wel het virus van racisme verspreid.
In 1958 werd een menselijke zoo, bestaande uit Congolezen achter tralies, tentoon gesteld tijdens de wereldtentoonstelling. Iets wat zelfs in die periode al praktijken waren uit een ander tijdperk. (6)

Vandaag duurt het racisme voort. De discriminatie die mensen ondergaan die afkomstig zijn uit voormalige koloniën is een schandvlek op onze democratische maatschappij. Er wordt verdeeldheid gecreëerd en we worden tegen elkaar op gezet, terwijl we allemaal naar hetzelfde streven: werken voor een correct loon en een goed leven waarin we onze kinderen kunnen opvoeden.

België dekoloniseren betekent ook het onrecht uit het verleden aanklagen.

Willen we echt dat onze kinderen spelen in de straat van generaal Wangermée (8)? Wangermée was een militair die het land leidde in de periode waar handen van werknemers werden afgehakt als straf voor te weinig rubber. Of willen we dat ze spelen op het Lumumbaplein, een man die vocht voor een rechtvaardigere samenleving?
Symbolen zijn belangrijk want ze beïnvloeden onze gemeenschappelijke cultuur.

Hoe kunnen we onze publieke ruimten dekoloniseren?

Een dekolonisatie zal niet gebeuren door alle standbeelden van Leopold II te verwijderen? Ons verleden uitwissen is niet het antwoord.

We moeten eerder de symbolen van de kolonisatie kaderen. Toelaten aan de huidige en toekomstige generatie dat ze kunnen begrijpen wat er gebeurd is in Congo. Zo zou men bijvoorbeeld onder een standbeeld van Leopold II een plakkaat kunnen aanbrengen met de volgende tekst :
“Leopold II was de tweede koning van België die regeerde tussen 1865 en 1909. Hij nam het initiatief tot het veroveren van Congo en bestuurde het land als zijn privébezit van 1885 tot 1908. Tijdens zijn bewind organiseerde hij de brutale uitbuiting van het land door onder andere verplichte rubberwinning. Miljoenen Congolezen kwamen om van honger en ontbering, anderen konden het land ontvluchten. De alom erkende demograaf Léon de Saint Moulin heeft op basis van administratieve volkstellingen en mathematische correcties berekend dat in 1880 de Congolese bevolking tussen de 15 en de 20 miljoen mensen telde. In 1930 was dat nog maar 10 miljoen." (9)

Het is nodig een plaats te geven aan de slachtoffers en aan degenen die tegen het kolonialisme gevochten hebben. Dit zou kunnen door een Lumumbaplein en een standbeeld ter ere van de slachtoffers van de kolonisatie. Patrice Lumumba was de eerste premier van Congo en werd vermoord met de hulp van België. Een Lumumbaplein zou een erkenning zijn voor de rechtvaardigheid van zijn strijd. Lumumba werd gevangen gezet en vermoord op bevel van de Belgische regering omdat hij strijd voerde tegen de kolonisatie. Hem een plaats toekennen zou willen zeggen : “Hij had gelijk om dat te doen”. Dat is wat de Britten hebben gedaan: zij hebben een standbeeld van Ghandi opgericht vlak voor het Britse parlement in Londen.

Tot slot zou men geval per geval kunnen afwegen of het nodig is bepaalde straten of plaatsen een andere naam te geven. Om het thema van de kolonisatie in het straatbeeld te houden, kan men andere namen toevoegen van mensen waar we fier op kunnen zijn en die onze waarden van vandaag belichamen omdat ze tegen de kolonisatie vochten.

Door de dekolonisering van onze publieke ruimten schakelen we over van een geschiedenis waar we beschaamd voor moeten zijn naar een strijd waar we trots op mogen zijn.

Door Antoine Moens de Hase, Coordinator van de groep INTAL CONGO

Verschenen op 23/08 op Le Vif : http://www.levif.be/actualite/belgique/colonisation-menons-des-actes-qui-nous-rendent-fiers/article-opinion-711837.html
1. https://fr.wikipedia.org/wiki/Union_mini%C3%A8re_du_Haut_Katanga
2. https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_g%C3%A9n%C3%A9rale_de_Be...
3. P. Joye en R. Lewin, Les trusts au Congo, Bruxelles, 1961, p. 217-219.
4. https://facebook.com/photo.php?fbid=10155557277280055&id=888075054&set=a...
5. http://www.levif.be/actualite/belgique/l-armee-veut-recuperer-les-archiv...
6. http://www.bruzz.be/nl/nieuws/op-expo-58-ging-koloniaal-congo-aan-het-wa...
7. https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Félix_Houphouët-Boigny
8. https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Wangerm%C3%A9e
9. Léon de Saint Moulin, revue Zaire-Afrique, 217, 1987, pp.391-393